Poznaj nas
Historia Kampusu Pracze
Historia Kampusu Pracze zaczyna się pod koniec XIX wieku, kiedy Wrocław poszukiwał miejsca dla nowego zakładu opiekuńczego dla osób ubogich i nieuleczalnie chorych. W kolejnych dekadach kompleks wielokrotnie zmieniał swoje funkcje. Był miejscem opieki i leczenia, szpitalem wojskowym, przez ponad pół wieku służył edukacji, a od początku XXI wieku jest rozwijany jako kampus naukowo-badawczy.
Zmieniały się instytucje i przeznaczenie poszczególnych budynków, ale w historii tego miejsca regularnie powracają podobne obszary: zdrowie, opieka, edukacja i rozwój wiedzy. Dziś tę historię kontynuuje Łukasiewicz – PORT.
Początki kompleksu – miejsce pomyślane inaczej
Pod koniec XIX wieku szybko rozwijający się Wrocław potrzebował większego ośrodka, który zapewniałby opiekę osobom ubogim, przewlekle chorym i wymagającym stałego wsparcia. Dotychczasowa placówka znajdująca się w centrum miasta nie była w stanie pomieścić rosnącej liczby potrzebujących. Rozważano kilka możliwych lokalizacji, poszukując przede wszystkim dużego terenu, który odpowiadałby ówczesnym wymaganiom higienicznym i pozwalał na późniejszą rozbudowę.
W 1894 roku zdecydowano, że nowy zakład powstanie na Praczach Odrzańskich, wówczas położonych poza granicami Wrocławia. Na wybór miejsca wpłynęły między innymi rozległy teren, otoczenie lasów, sąsiedztwo linii kolejowej i możliwość swobodnego powiększania kompleksu. Ważne były także dostęp do świeżego powietrza i duża ilość zieleni, które zgodnie z ówczesną wiedzą medyczną uznawano za istotny element warunków sprzyjających zdrowiu.
Pierwszą koncepcję zespołu budynków przygotowali w 1896 roku Richard Plüddemann i Karl Klimm, architekci związani z miejskim Wydziałem Budowlanym. Budowę rozpoczęto w 1900 roku, a podstawowy zespół ukończono w 1902 roku. Powstały osobne budynki mieszkalne i szpitalne dla kobiet i mężczyzn, rozmieszczone wokół dużego, zadrzewionego placu. Taki układ zapewniał odpowiednią ilość światła i powietrza, a jednocześnie porządkował funkcjonowanie całego ośrodka.
Samowystarczalny ośrodek leczniczy
Kompleks od początku projektowano nie tylko jako miejsce pobytu i leczenia, lecz jako rozbudowany ośrodek posiadający własne zaplecze niezbędne do codziennego funkcjonowania.
W budynku gospodarczo-administracyjnym znajdowały się między innymi jadalnia, pralnia, kotłownia, pomieszczenia administracyjne oraz sala służąca spotkaniom i modlitwie. Na terenie zakładu działały także stajnie, magazyny, obiekty techniczne i gospodarcze. Powstał dom ogrodnika, a charakterystycznym elementem głównego budynku była wieża wodna. Projekt zakładu został zaprezentowany w 1901 roku na wystawie w Dreźnie jako nowoczesne rozwiązanie modelowe.
Istotnym elementem organizacji życia mieszkańców była praca. Osoby, których stan zdrowia na to pozwalał, uczestniczyły w prowadzeniu gospodarstwa, zajmowały się ogrodami i uprawą ziemi, pracowały w stajniach i warsztatach rzemieślniczych. Wykonywano między innymi prace szewskie, ślusarskie i introligatorskie, a także prostsze zajęcia ręczne. Kobiety zajmowały się między innymi szyciem i naprawą odzieży.
Mieszkańcy mogli korzystać z biblioteki, grać na instrumentach i spędzać czas na wspólnych zajęciach. Ośrodek łączył więc opiekę medyczną i socjalną z aktywizacją i organizacją codziennego życia.
W momencie uruchomienia zakład był przygotowany na przyjęcie kilkuset osób. Stosunkowo szybko okazało się jednak, że potrzeby są większe. Już kilka lat po otwarciu adaptowano poddasza, aby zwiększyć liczbę dostępnych miejsc, a następnie rozpoczęto dalszą rozbudowę kompleksu.
Rozbudowa przed I wojną światową
Szczególnie ważny etap rozwoju przypadł na lata 1912-1913. Teren przeznaczony na działalność zakładu znacznie powiększono, a istniejący układ architektoniczny uzupełniono o nowe obiekty.
W 1912 roku Max Berg, przy współpracy Georga Müllera, zaprojektował pawilon przeznaczony dla kobiet chorych na epilepsję. Berg należał już wówczas do najważniejszych architektów działających we Wrocławiu, był autorem powstającej w tym samym okresie Hali Stulecia. Nowy budynek został wkomponowany w istniejący układ przestrzenny kompleksu, zamykając jego główny plac od strony południowej.
Rok później powstał podobny pawilon dla mężczyzn chorych na epilepsję, zaprojektowany przez berlińską pracownię. W tym samym czasie zbudowano również willę lekarza. Rozbudowa wyraźnie zwiększyła skalę całego zakładu – w 1914 roku opieką obejmowano już 934 osoby.
W ciągu kilkunastu lat od rozpoczęcia budowy ukształtował się więc rozległy zespół o funkcjach medycznych, opiekuńczych, mieszkalnych i gospodarczych. Jego układ był później dostosowywany do kolejnych potrzeb, ale najważniejsze elementy pierwotnego założenia pozostały niezmienny.
Okres międzywojenny – leczenie gruźlicy
Po I wojnie światowej zmieniły się potrzeby zdrowotne Wrocławia. Jednym z poważniejszych problemów była gruźlica, której rozprzestrzenianiu sprzyjały złe warunki mieszkaniowe i duże zagęszczenie ludności.
W 1921 roku jeden z wcześniejszych szpitali dla osób chorych na epilepsję przekształcono więc w oddział chirurgiczny wyposażony w pracownię rentgenowską, a drugi w sanatorium. W latach 1928-1929, z inicjatywy stowarzyszenia zajmującego się walką z gruźlicą, na północnym skraju kampusu powstały kolejne budynki przeznaczone dla pacjentów.
Był to pierwszy z kilku momentów w historii kompleksu, kiedy istniejącą infrastrukturę dostosowywano do nowych potrzeb medycznych. Budynki zachowywały swoją zasadniczą formę, ale ich funkcje zmieniały się wraz z rozwojem medycyny i sytuacją społeczną miasta.
II wojna światowa – szpital wojskowy
Kolejny zasadniczy zwrot nastąpił podczas II wojny światowej. W latach 40. kompleks przekształcono w szpital wojskowy.
Po zakończeniu walk o Wrocław obiekty zostały przejęte przez Armię Czerwoną, która użytkowała je do 1947 roku. Ten stosunkowo krótki okres pozostawił po sobie ślady widoczne także w samej zabudowie – na murach jednego z budynków odnotowano na przykład napisy wykonane cyrylicą.
W 1947 roku kompleks został przejęty przez polską administrację. Wraz z tą zmianą zakończył się pierwszy, trwający niemal pół wieku etap jego historii, w którym dominowały funkcje opiekuńcze i medyczne.
Kampus jako miejsce nauki i kształcenia
W maju 1947 roku w dawnych budynkach medycznych zorganizowano Szkołę Przysposobienia Przemysłowego. Początkowo kształcenie miało silnie praktyczny charakter, a zajęcia zawodowe odbywały się między innymi we wrocławskich zakładach przemysłowych.
Już w 1948 roku powstało Gimnazjum Przemysłowe, które dwa lata później zostało przekształcone w Technikum Mechaniczne. W 1954 roku na bazie istniejących placówek utworzono Zespół Szkół Rolniczych. W pierwszym okresie prowadzono między innymi kierunki związane z melioracją i mechanizacją rolnictwa.
Zmiana funkcji całego kompleksu była znacząca. Budynki, które wcześniej mieściły sale chorych i pomieszczenia mieszkalne, zaczęły pełnić funkcję klas, pracowni, warsztatów i internatów. W dawnych obiektach szpitalnych mieszkało około 300 uczniów. Na terenie kompleksu działała stołówka, rozwijano zaplecze sportowe, a w parku powstał także basen.
W kolejnych latach funkcjonowały tu między innymi Technikum Mechanizacji Rolnictwa, Technikum Melioracji Wodnej i Technikum Ogrodnicze, a w późniejszym okresie również XIX Liceum Ogólnokształcące, Liceum Ochrony Środowiska i Liceum Technologii Żywności oraz szkoły policealne.
Przez kolejne dziesięciolecia kompleks na Praczach był więc miejscem nauki, pracy i życia codziennego kolejnych pokoleń uczniów. Funkcja budynków była zupełnie inna niż na początku XX wieku, jednak również w tym okresie kampus skupiał w jednym miejscu wiele aktywności – znajdowały się tu zarówno szkoły i warsztaty, jak i internaty i zaplecze rekreacyjne.
Epidemia ospy prawdziwej w 1963 roku
Latem 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy prawdziwej. Władze miasta musiały w krótkim czasie przygotować miejsca umożliwiające izolowanie chorych i osób podejrzanych o zakażenie. Jedno z izolatoriów zorganizowano w budynkach Zespołu Szkół Rolniczych na Praczach.
Na teren kompleksu przywożono pacjentów z różnych części Wrocławia. Dostęp do izolatorium był ograniczony, a strefy kwarantanny strzegła milicja. Epidemia trwała 47 dni. Łącznie zachorowało 99 osób, siedem z nich zmarło.
Po zakończeniu epidemii budynki wróciły do funkcji szkolnych. W 1991 roku zespół został wpisany do rejestru zabytków.
Koniec działalności szkół
Placówki edukacyjne działały na Praczach do początku XXI wieku. Od lat 90. następował jednak stopniowy proces ich likwidacji i reorganizacji. Ostatnia szkoła zakończyła działalność w 2007 roku.
Zakończenie działalności szkół oznaczało koniec trwającego około sześciu dekad etapu. Jednocześnie rozpoczęły się działania zmierzające do ponownego wykorzystania rozległego kompleksu. Tym razem jego nową funkcją miały stać się badania naukowe i rozwój technologii.
Powstanie kampusu badawczego
W 2006 roku powstało Wrocławskie Centrum Badań EIT+, utworzone przy udziale Wrocławia i środowiska akademickiego. Rozpoczęła się stopniowa transformacja Pracz w nowoczesny kampus badawczy.
Część istniejącej zabudowy poddano kompleksowej modernizacji, jednocześnie dostosowując ją do wymagań stawianych współczesnym laboratoriom. Na kampusie powstawały specjalistyczne pracownie i infrastruktura badawcza przeznaczona między innymi dla biotechnologii, nanotechnologii i badań materiałowych.
Jednym z ważnych etapów tej przebudowy było otwarcie w listopadzie 2014 roku dwóch zmodernizowanych i rozbudowanych budynków laboratoryjnych. Sama przebudowa i rozbudowa tych obiektów kosztowała około 108 mln zł, a dodatkowe środki przeznaczono na ich specjalistyczne wyposażenie.
Od EIT+ do PORT
W 2017 roku nastąpiła zmiana właścicielska Wrocławskiego Centrum Badań EIT+. Gmina Wrocław i wrocławskie uczelnie przekazały swoje udziały Skarbowi Państwa, a nadzór nad ośrodkiem objął resort odpowiedzialny za naukę.
Rok później zmieniła się również nazwa instytucji. Wrocławskie Centrum Badań EIT+ zaczęło funkcjonować jako Polski Ośrodek Rozwoju Technologii – PORT. Wraz ze zmianą nazwy przedstawiono nową strategię, mocniej ukierunkowaną na badania aplikacyjne, rozwój technologii i współpracę nauki z gospodarką.
1 kwietnia 2019 roku PORT wszedł w skład nowo utworzonej Sieci Badawczej Łukasiewicz. Od tego czasu instytut działa jako Sieć Badawcza Łukasiewicz – PORT Polski Ośrodek Rozwoju Technologii.
Ponowne połączenie Kampusu Pracze
Początkowo Łukasiewicz – PORT zajmował jedynie część terenu i zabudowy, a pozostała część kompleksu pozostawała własnością miasta. Pozostałe budynki zostały przekazane instytutowi 4 kwietnia 2022 roku.
Podpisana wówczas umowa o reintegracji Kampusu Pracze, powiększyła teren instytutu powiększył się o ponad cztery hektary, a zasób budynków o około 21 tys. m² powierzchni. Dla części przejętych obiektów zaplanowano nowe funkcje związane między innymi z badaniami, rozwojem technologii i edukacją.
Reintegracja była ważna również z punktu widzenia ochrony zabytkowego założenia. Pozwoliła spojrzeć na kompleks ponownie jako na całość oraz planować kolejne etapy jego zagospodarowania z uwzględnieniem zarówno potrzeb współczesnego instytutu badawczego, jak i historycznego charakteru kampusu.
Kampus Pracze dzisiaj
Obecnie Kampus Pracze jest siedzibą Łukasiewicz – PORT, instytutu badawczego należącego do Sieci Badawczej Łukasiewicz. Badania koncentrują się przede wszystkim na obszarach związanych ze zdrowiem, biotechnologią i inżynierią materiałową. Działalność naukowa jest zorganizowana wokół trzech centrów: Centrum Diagnostyki Populacyjnej, Centrum Inżynierii Materiałowej oraz Centrum P4Health.
Na kampusie prowadzone są zarówno badania podstawowe i aplikacyjne, jak i prace związane z diagnostyką, rozwojem technologii, współpracą z partnerami naukowymi i gospodarczymi. Funkcjonują tu specjalistyczne laboratoria i międzynarodowe zespoły badawcze.
Ważnym elementem współczesnej działalności pozostaje również edukacja i popularyzacja nauki. Tym samym funkcja edukacyjna, przez wiele dziesięcioleci silnie związana z Praczami, jest obecna również dzisiaj, choć w innej formie.
Kampus jest także miejscem rozwijania współpracy między instytucjami naukowymi. W lutym 2025 roku Łukasiewicz – PORT zainicjował Wrocław BioTech Hub – porozumienie siedmiu wrocławskich uczelni, instytutów naukowych i badawczych działających wspólnie w obszarze biotechnologii, medycyny oraz nauk ścisłych i inżynieryjnych. Łukasiewicz – PORT pełni w tej inicjatywie funkcję inicjatora i koordynatora.
